14 - 05 - 2025

Co skrywają gębickie lasy? - 2025

Ceglany piętrowy budynek z poddaszem i spadzistym dachem

Każda miejscowość ma własną historię i widoczne jej świadectwa na swoim terenie. W ostatnim czasie można zauważyć, że dużym zainteresowaniem cieszą się lokalne historie, w których poznawanie angażują się bezpośrednio miejscowi mieszkańcy. Są to zazwyczaj społecznicy, pasjonaci, regionaliści, osoby, które mają potrzebę utrwalenia historii regionu, miasta czy wsi, zachowania dla kolejnych pokoleń pamięci o minionych zdarzeniach i osobach, które wniosły znaczny wkład w budowanie tożsamości lokalnej.

Archeologia

Gębice to jedna z wielu malowniczych miejscowości w gminie Czarnków, administracyjnie sięgająca aż do Niewiemka, która od wschodu obejmuje zwarte kompleksy leśne. Lasy te dziś można postrzegać jako formę parasola ochronnego, ponieważ pozwolił na zachowanie wielu śladów działalności człowieka z przeszłości. Od ponad 15 lat archeolodzy korzystają z nieinwazyjnej technologii, która służy między innymi do identyfikacji stanowisk archeologicznych, obiektów historycznych, w tym cmentarzy oraz zbiorowych mogił. Na podstawie dostępnego w domenach publicznych numerycznego modelu terenu Polski (NMT), wygenerowanego na podstawie analizy danych z lotniczego skanowania laserowego LiDAR (ang. Light Detection and Ranging), rejestruje się obiekty posiadające własną formę terenową. Wykorzystanie tych danych przyczyniło się do uzyskania nowych informacji o dawnym osadnictwie regionu, który jeszcze do niedawana był uznawany jako teren nieznany albo niedostępny do badań.

Na terenach leśnych można zaobserwować liczne stanowiska archeologiczne, które przetrwały tylko dlatego, ze chroniły je lasy. Pod ściółką leśną zachowały się grodziska, gródki stożkowate, kurhany, mielerze, potażarnie, relikty dróg, ale również ślady oznakowań granicznych w postaci ziemnych nasypów i rowów.
Władysław Kowalenko, wybitny archeolog i autor znanej publikacji pt. Grody i osadnictwo grodowe Wielkopolski wczesnohistorycznej (od VII do XII wieku) z 1938 roku wspomina o owalnym wzniesieniu w lesie, które w starszej literaturze znane jest jako grodzisko wczesnośredniowieczne w Marunówku (administracyjnie położone w Gębicach). Okrągłe wzniesienie otoczone fosą zainteresowało archeologów, którzy w 1984 roku pod kierunkiem dra Eugeniusza Cnotliwego z Pracowni Konserwacji Zabytków Oddział w Szczecnie przeprowadzili badania weryfikacyjne na tym terenie. Wyniki tych badań do dziś wzbudzają liczne kontrowersje, ponieważ wykluczyły wówczas jego antropogeniczny charakter. Inną kategorią obiektów, które można zarejestrować w Gębicach, to zapewne koliste nasypy ziemne, które są pozostałością późnośredniowiecznych siedzib rycerskich nazywanych przez archeologów gródkami stożkowatymi. Tego typu rezydencje w postaci wież mieszkalno - obronnych budowanych na sztucznie usypanych nasypach powstawały na ziemiach polskich od XIII do XV wieku i wznoszone były początkowo przez książąt, możnowładców, duchowieństwo, a później przez średnie rycerstwo.

Krótka historia wsi

Najwcześniejsze wzmianki na temat Gębic pochodzą z XIV wieku. Jak potwierdzają źródła pisane wieś wzmiankowana była po raz pierwszy już w średniowieczu. Od końca XIV aż do XVI wieku wieś należała do Gębickich (Gembickich). Z tego rodu pochodził znany arcybiskup metropolita gnieźnieński Wawrzyniec Gębicki (Gembicki), prymas Polski (1559 -1624). W 1736 roku właścicielem Gębic został Marcjan Radoński herbu Jasieńczyk, który następnie przekazał je synowi, Kazimierzowi Radońskiemu. Na początku XIX wieku Gębice odkupił Kazimierz Habdank - Paliszewski. W 1835 roku właścicielem wsi został bratanek Kazimierza, Leopold Habdank - Paliszewski, oficer powstania listopadowego odznaczony krzyżem Virtuti Militari. Gębice pozostały w rękach rodziny Paliszewskich aż do 1945 roku. Świadectwem tych dawnych czasów są pozostałości dworu wybudowanego w XVIII wieku przez Kazimierza Radońskiego oraz późnobarokowa kaplica pw. św. Zofii z kryptą rodową rodziny Paliszewskich, która znajduje się na terenie parku. W wyniku rozbioru Polski Gębice znalazły się pod panowaniem pruskim, w związku z czym we wsi osiedliło się wielu Niemców. Wśród Polaków i Niemców Gębice zamieszkiwali również Żydzi. Pod patronatem ówczesnych właścicieli miejscowych dóbr w 1879 roku wybudowano w centrum wsi kościół ewangelicki, którego wieża do dziś stanowi wyraźną dominantę na płaskim terenie.

Zapomniane cmentarze

W gębickich lasach znajduje się miejsce wiecznego spoczynku, które jest trwałym świadectwem osiedlającej się w Gębicach i sąsiednich miejscowościach społeczności protestanckiej. Większość z tych miejsc trudno dziś odnaleźć w terenie, czasem jedynym czytelnym śladem są zielone kobierce barwinka czy porastający teren bluszcz pospolity. Cmentarz ewangelicki w Gębicach, który znajduje się w południowo - wschodniej części wsi, pomału ulega zapomnieniu i znika z krajobrazu kulturowego. Zachowały się na nim pozostałości nagrobków z drugiej połowy XIX i pierwszej połowy XX wieku, betonowe ramy grobów czy też płyty nagrobne z częściowo czytelnymi inskrypcjami w języku niemieckim. Zacierają się już granice cmentarza, po dawnych alejkach cmentarnych nie ma już śladu. W niektórych miejscowościach podejmowane są akcje społeczne, które przypominają i podkreślają wielokulturowość gminy. Pasjonaci historii czynią zabiegi pielęgnacyjne na cmentarzach, oczyszczają nagrobki z rozrastającej się roślinności. Warto może pomyśleć, żeby w przyszłości podjąć działania zmierzające do zachowania pamięci o tym miejscu.

"Pan na Amsbergu"

Przy drodze nazywanej potocznie "drogą gębicką" do dziś przetrwały fundamenty dawnego dworu należącego do rodziny Amsbergów. W granicach rozpoznawanej w terenie przestrzeni widoczne są bardzo wyraźnie pozostałości zabudowań dworskich oraz relikty ogrodu i sadu. Dzięki zachowanym źródłom wiadomo, że dwór należał do Felixa von Amsberga (1875-1945), majora wojsk pruskich, doktora prawa, sędziego sądu administracyjnego, który tytułował się jako "Herr auf Amsberg" - "Pan na Amsbergu". Wzniesiony przez niego obiekt miał pełnić funkcję rodzinnej siedziby i kwatery myśliwskiej. Po zakończeniu I wojny światowej i włączeniu tych terenów do odrodzonego państwa polskiego majątek ziemski Amsbergów przejęło państwo, a należące do niego lasy (Amsberger Forst) zostały przekazane Lasom Państwowym. Granice tego majątku są do dziś bardzo widoczne w postaci zachowanych kopców ziemnych. Nieopodal zabudowań dworskich znajduje się cmentarzyk rodowy, na teren którego wchodzi się przez bramę wejściową w kształcie łuku, na której widnieje napis: Was dünket euch um Christos, wes Sohn ist er? (Co sądzicie o Chrystusie? Czyim jest Synem?). Odpowiedź na to pytanie można odczytać na betonowej ścianie mieszczącej się naprzeciw bramy: Es antwortete aber Simon Petrus und sprach: du bist der Christos der Sohn des lebendingen Gottes. (Odpowiadając mu Szymon Piotr rzekł: Tyś jest Chrystus, Syn Boga żywego). Na cmentarzu zachował się nagrobek Marii von Elern, matki Felixa Amsberga. Obecnie teren majątku ziemskiego Amsbergów, w tym relikty dworu, są tematem zainteresowań poszukiwaczy, którzy na tym terenie prowadzą legalne poszukiwania zabytków.

Konkluzje

Od kilku lat na terenach leśnych, również w okolicach Gębic, organizowane są rajdy Nordic Walking Lubasz pod kierunkiem Marzeny Kamińskiej - Sokół, których tematem przewodnim jest lokalna historia. Nie sposób też nie wspomnieć o pracach regionalistów Jerzego Szcześniaka, Damiana Szcześniaka i Przemysława Pierko, którzy gromadząc źródła archiwalne dążą do utrwalania najstarszych dziejów Gębic i budowania tożsamości lokalnej. Nie tak dawno przy Urzędzie Gminy w Czarnkowie zawiązała się Grupa Miłośników Historii Gminy Czarnków, która "archiwizując przeszłość" chce zachować wiedzę o ważnych faktach i wydarzeniach, które miały miejsce na przestrzeni wieków. W taki sposób istnieje szansa, żeby następne pokolenia, które przyjdą po nas, mogły w pełni z niej korzystać. Kto wie, może na naszych oczach tworzą się właśnie lokalne archiwa społeczne, które będą zrzeszać archiwistów z regionu nadnoteckiego odkrywających historię swoich miejscowości oraz dzieje ich społeczności.
Romka Bartkowiak
Muzeum Ziemi Czarnkowskiej

Lekkie wzniesienie pokryte suchymi liśćmi i rosnącymi drzewami